فصل سوم (جلسه): ساختار مغز و ناقل‌های عصبی

اهمیت بررسی فیزیولوژی در روانشناسی

در مواجهه با یک مراجع، ما با چهار جنبه اصلی روبرو هستیم: **اضطراب، رفتار، احساسات و افکار**. تمام این چهار بخش، ریشه در ساختار سیستم عصبی و غدد درون‌ریز دارند. به همین دلیل، درک این ساختارها برای تشخیص و درمان ضروری است.

اگر حالت‌های خلقی (مانند افسردگی) ناشی از یک اختلال جسمی (مانند کم‌کاری تیروئید) باشد، روان‌درمانی به تنهایی مؤثر نخواهد بود و فرد باید ابتدا درمان دارویی دریافت کند. وظیفه روانشناس، تشخیص این موارد و ارجاع صحیح بیمار به پزشک متخصص (مانند متخصص غدد، قلب یا مغز و اعصاب) است.

مرور ساختار دستگاه عصبی (CNS و PNS)

همانطور که در جلسات قبل اشاره شد، دستگاه عصبی به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

• دستگاه عصبی مرکزی (CNS): شامل **مغز و نخاع** است که به عنوان «مرکز فرماندهی» عمل می‌کند.
• دستگاه عصبی محیطی (PNS): شامل **اعصاب حسی و حرکتی** است که پیام‌ها را منتقل می‌کنند.

در این میان، مغز «مرکز فرماندهی» و نخاع «جاده رفت و برگشت» پیام‌ها است. پیام‌های حرکتی (مانند برداشتن خودکار) از مغز به بدن می‌روند (رفت) و پیام‌های حسی (مانند درد ناشی از سوزن) از بدن به مغز بازمی‌گردند (برگشت).

مرور دستگاه عصبی خودمختار (ANS)

این سیستم که اعمال غیرارادی را کنترل می‌کند، به دو بخش «گاز» و «ترمز» بدن تقسیم می‌شود:

• سیستم سمپاتیک (گاز): سیستم **فعال‌کننده** که بدن را برای «مبارزه یا فرار» (Fight or Flight) آماده می‌کند و در استرس و اضطراب فعال می‌شود.
• سیستم پاراسمپاتیک (ترمز): سیستم **آرام‌کننده** که بدن را به حالت «استراحت» (Rest) و آرامش می‌برد و در یوگا یا مدیتیشن فعال است.

اختلال در ANS: حمله پَنیک (Panic Attack)

اگر تعادل بین این دو سیستم به هم بخورد (مثلاً زمانی که باید ترمز کند، گاز بدهد)، اختلالاتی مانند حمله پنیک رخ می‌دهد. در حمله پنیک، مغز ممکن است حالت آرمیدگی شدید (پاراسمپاتیک) را به اشتباه «مرگ» تفسیر کند و در پاسخ، سیستم سمپاتیک را به شدت فعال کرده تا بدن را «نجات» دهد. این فعالیت شدید سمپاتیک باعث تپش قلب شدید (ترس از سکته)، تعریق و احساس سرما می‌شود.

ساختار مغز: بخش‌های اصلی و لوب‌ها

مغز از نظر ساختمانی به بخش‌های مختلفی تقسیم‌بندی می‌شود. دانشمندان مختلف تقسیم‌بندی‌های متفاوتی (شماره‌ای، اسمی، برش‌های طولی یا عرضی) ارائه داده‌اند.

سه بخش اصلی ساختمانی مغز

1. ساقه مغز (Brainstem):
   • محل: پشت سر، در راستای گردن.
   • عملکرد: کنترل حیاتی‌ترین اعمال بدن مانند **ضربان قلب، فشار خون و تنفس**.
   • ارتباط بالینی: در حملات پنیک، «بیش‌فعالی» در این بخش باعث احساس خفگی و تپش قلب شدید می‌شود.
2. مخچه (Cerebellum):
   • عملکرد: **هماهنگی حرکات** بدن، **یادگیری حرکتی** (مانند دوچرخه‌سواری) و حفظ **تعادل** (مانند لی‌لی رفتن).
3. نیم‌کره‌های مغز (Cerebral Hemispheres):
   • عملکرد: مرکز **تفکر، هیجان، حافظه، زبان و اراده**.
   • ارتباط بالینی: اختلالات خلقی، وسواس و اسکیزوفرنی در این سطح از تغییرات عصبی رخ می‌دهند.

لوب‌های نیم‌کره‌های مغز

نیم‌کره‌های مغز خود به چهار بخش اصلی (لوب) تقسیم می‌شوند که هرکدام وظایف تخصصی دارند:

۱. لوب پیشانی (Frontal Lobe)

• محل: جلوی مغز (پشت پیشانی).
• عملکرد: **تصمیم‌گیری**، **برنامه‌ریزی**، تفکر عالی، **کنترل رفتار و هیجان**.
• ارتباط بالینی: اختلال در این بخش با **اختلال شخصیت ضداجتماعی** و **وسواس (OCD)** مرتبط است.

۲. لوب آهیانه (Parietal Lobe)

• محل: بالای سر (محل قرارگیری تل سر).
• عملکرد: **درک بدن و فضا**، افکار انتزاعی و هوش فضایی.
• ارتباط بالینی: اختلال در این بخش با **اختلالات تجزیه‌ای (Dissociative Disorders)** مرتبط است (مانند احساس جدا شدن روح از بدن، احساس معلق بودن یا مصنوعی بودن جهان).

۳. لوب گیجگاهی (Temporal Lobe)

• محل: بالای گوش‌ها.
• عملکرد: **هیجانات**، حس **شنوایی** و **حافظه**.
• ارتباط بالینی: این بخش با غدد مهمی چون آمیگدال و هیپوکامپ در ارتباط است و در اختلالاتی مانند **بیش‌فعالی (ADHD)** و **استرس پس از سانحه (PTSD)** نقش دارد.

۴. لوب پس‌سری (Occipital Lobe)

• محل: پشت سر.
• عملکرد: پردازش اطلاعات **بینایی** (عصب بینایی به پشت سر متصل است).
• ارتباط بالینی: اختلال در این بخش می‌تواند باعث **توهمات دیداری** شود (مانند آنچه در بیماری اسکیزوفرنی دیده می‌شود).

سیستم لیمبیک (مغز هیجانی)

سیستم لیمبیک (Limbic System) یا «مغز هیجانی»، ساختاری مهم در مغز است که حالتی هلالی شکل داشته و در عمق مغز (پشت حفره بینی و بالای سقف دهان) قرار دارد. این سیستم مانند یک «موتور» برای تولید **احساسات، هیجانات و حافظه هیجانی** عمل می‌کند.

اجزای کلیدی سیستم لیمبیک عبارتند از:

• هیپوکامپ (Hippocampus): مرکز **حافظه هیجانی**. (اصطلاح «قفلی زدن» روی یک خاطره یا آهنگ، به قفل شدن هیجانی هیپوکامپ روی آن موضوع اشاره دارد).
  • ارتباط بالینی: در **افسردگی**، عملکرد هیپوکامپ **کاهش** می‌یابد.
• آمیگدال (Amygdala): مرکز **اضطراب، ترس و واکنش‌های هیجانی سریع و شدید**.
  • ارتباط بالینی: در **اضطراب‌های مزمن** و **PTSD**، این بخش دچار «بیش‌فعالی» است.
• هیپوتالاموس (Hypothalamus): رابط بین مغز و غدد. کنترل‌کننده **گرسنگی، تشنگی، دمای بدن، میل جنسی و استرس**.
  • ارتباط بالینی: اختلال در محورهای مرتبط با هیپوتالاموس در **اختلالات خوردن** (بی‌اشتهایی و پرخوری) دیده می‌شود.

دستگاه انتقال پیام عصبی (ناقل‌های عصبی)

ناقل‌های عصبی یا نوروترنسمیترها (Neurotransmitters)، «پیامبرهای بدن» یا «کبوترهای پیام‌رسان» هستند. اینها مواد شیمیایی هستند که سلول‌های عصبی (نورون‌ها) برای صحبت کردن با یکدیگر از آن‌ها استفاده می‌کنند.

• نورون (Neuron): سلول عصبی.
• نوروترنسمیتر: ماده شیمیایی که پیام را حمل می‌کند.
• سیناپس (Synapse): شکاف یا فضایی که نوروترنسمیتر از آن عبور می‌کند تا پیام را از یک نورون به نورون بعدی برساند.

وقتی تعادل این نوروترنسمیترها به هم بخورد، رفتار و خلق ما نیز تغییر می‌کند.

انواع اصلی ناقل‌های عصبی (نوروترنسمیترها)

۱. سروتونین (Serotonin)

نقش کلیدی در تنظیم خلق دارد. در درمان **افسردگی**، داروها اغلب سطح این ماده را تنظیم می‌کنند.

۲. دوپامین (Dopamine)

در **پارکینسون** و **اسکیزوفرنی** نقش دارد.

۳. نورآدرنالین (Norepinephrine)

در **حملات پنیک** نقش دارد. کمبود آن می‌تواند باعث **بی‌توجهی** شود.

۴. گابا (GABA)

«ترمز» مغز محسوب می‌شود و **آرام‌کننده اصلی** سیستم عصبی است.

• ارتباط بالینی: کمبود گابا می‌تواند باعث **تشنج** شود (داروهای ضد تشنج سطح گابا را بالا می‌برند).

۵. گلوتامات (Glutamate)

«گاز» مغز محسوب می‌شود (تحریک‌کننده).

• ارتباط بالینی: افزایش خیلی زیاد آن می‌تواند باعث **میگرن** یا **روان‌پریشی** (Psychosis) شود. کمبود آن می‌تواند **افسردگی مقاوم** ایجاد کند.

۶. استیل‌کولین (Acetylcholine)

در **یادگیری** نقش دارد.

• ارتباط بالینی: کمبود آن با **آلزایمر** مرتبط است. افزایش بیش از حد آن می‌تواند باعث **کابوس شبانه** شود.

۷. ملاتونین (Melatonin)

معروف به **هورمون خواب** است و چرخه‌های خواب و بیداری را تنظیم می‌کند.

۸. آندورفین (Endorphin)

**مورفین طبیعی بدن** است و باعث **کاهش درد** می‌شود.