فصل نهم: مغز و حالات هیجانی

هیجان تغییر موقت در شدت رفتار همراه با احساس مثبت یا منفی است که در شرایط خاصی پدید می آید و با واکنشهای مختلف و تغییر کار دستگاه عصبی خود مختار و غدد درون ریز همراه است. خشم ترس شادی و اضطراب، حالاتی هیجانی هستند که هر کدام علاوه بر احساس مرکزی، واکنشهای فیزیولوژیک ویژه ای را در اندامهای مختلف به وجود می آورند. بخشی از مغز که دستگاه کناری خوانده میشود در رفتارهای هیجانی نقش اساسی دارد. این رفتارها با تغییرات بیوشیمیایی در سیناپسهای مغز همراه هستند چنان که در پرخاشگری فعالیت بادامه و کاهش سروتونین و در اضطراب، فعالیت دستگاه عصبی سمپاتیک و افزایش نوراپی نفرین پدید می آید.

برخی از تغییرات بدنی همراه با حالات هیجانی را میتوان به کمک دستگاهی به نام پلی گراف بررسی کرد. این دستگاه که گاهی دروغ سنج خوانده می شود برانگیختگی دستگاه عصبی مانند ضربان قلب حرکات تنفس و هدایت الکتریکی پوست را اندازه گیری می کند و در صورتی که فرد در هنگام دادن پاسخ دروغ عصبی شود، نشانه های تحریک سمپاتیک را نشان میدهد. این روشها همیشه جواب نمی دهند و برخی افراد می توانند به سهولت و بدون تغییرات بدنی دروغ بگویند در حالی که بعضی افراد ی گناه در این آزمایشها مضطرب شده و نشانه هایی بروز می دهند که ربطی به دروغ گویی ندارد. بیماریهایی که روان - تنی خوانده می شوند به در هم ریختگی دستگاه عصبی خودکار ارتباط دارند و تحریک مداوم سمپاتیک می تواند سبب بسیاری از این بیماریها شود و به طور کلی ایمنی و قدرت دفاعی بدن را کاهش دهد. در این صورت علت کاهش ایمنی بدن ترشح مقدار زیاد هورمونهای غده فوق کلیه و اثر مستقیم سمپاتیک در غده تیموس گرههای لنفاوی و طحال است.

هیپوتالاموس و دستگاه کناری مغز

دستگاه کناری به صورت حلقه ای در اطراف هیپوتالاموس قرار گرفته و از نظر عملی و تشریحی با آن در ارتباط نزدیک است. دستگاه کناری شامل برخی نواحی قشری و زیر قشری است نواحی دیواره ، هیپوکامپ بادامه و قسمتهایی از تالاموس و هسته های قاعده ای مغز همراه با بخشی از قشر مخ که در سطح داخل و جلو هر نیمکره قرار دارد دستگاه کناری مغز خوانده میشوند. این نواحی با هیپوتالاموس و تشکیلات مشبک ارتباط زیادی دارند.

شکل ۳۹: جایگاه سیستم لیمبیک در برش مغز

هیپوتالاموس بخشی از مغز است که در زیر تالاموسها و مجاورت کف بطن سوم و بالای غده هیپوفیز قرار دارد و خود دارای هسته های خاکستری متعددی است که مشهورترین آنها هسته های پشتی - شکمی پیش بصری، فوق بصری و اجسام پستانی است. این هسته ها در تنظیم اعمال متعددی مانند درجه حرارت بدن، گرسنگی سیری تشنگی و رفتار جنسی شرکت دارند. با استفاده از میکروالکترودهای فلزی کار گذاشته شده در نواحی مختلف هیپوتالاموس جانوران و تحریک آنها می توان واکنشهای مربوط به رفتارهای هیجانی را در حیوان مشاهده کرد. تحریک برخی از نواحی برای حیوان خوشایند و لذت بخش و برخی دیگر ناخوشایند است. حتی ممکن است تغییر شدت تحریک در یک ناحیه رفتار هیجانی را تغییر دهد چنان که تحریک ضعیف هسته های جانبی هیپوتالاموس لذت بخش و تحریک شدید همان ناحیه ناراحت کننده است. مهم ترین نواحی ای که تحریک آنها در جانوران آزمایشگاهی باعث هیجان و شادی میشود ناحیه دیواره و هسته های جانبی و شکمی - میانی هیپوتالاموس است. تحریک نواحی خاکستری اطراف قنات سیلویوس در مغز میانی برعکس باعث رنج و بروز واکنشهای دفاعی مربوط به خشم می گردد.

تحریک نواحی مختلف بادامه ها که هسته هایی در عمق بخش جلویی لوبهای گیجگاهی و بخشی از دستگاه کناری هستند باعث بروز پاسخهای هیجانی مانند فرار، خشم شادی، درد و حرکات مربوط به رفتار جنسی میشود. در گربه هایی که قشر مخ آنها برداشته شده باشد هر محرک ناخوشایند باعث بروز رفتار خشم آلود و حمله می شود، ولی این حمله به سوی هدف خاصی نیست. تحریک برخی از نواحی بادامه و هیپوتالاموس نیز موجب همین واکنشها میشود که در گربه بدون قشر مخ هدف خاصی ندارد ولی در گربه سالم باعث بروز حملات جهت دار می شود. در انسان نیز نشانه هایی از نقش بادامه ها در رفتار پرخاشگرانه وجود دارد. حدود ۱۰ درصد از افرادی که به صرع لوب گیجگاهی شامل (بادامه مبتلا هستند گاه دچار رفتار پرخاشگرانه بدون علت میشوند. از نظر تاریخی نیز نمونه هایی از جراحی بادامه برای رفع پرخاشگری شدید وجود دارد. در جانوران شواهدی مبنی بر وجود ارتباط پرخاشگری با کاهش سروتونین در مغز وجود دارد و آن دسته از داروهایی که از ترشح سروتونین در مغز جلوگیری میکنند مانند پارا کلرو فنیل آلانین) باعث افزایش پرخاشگری در حیوانات می شوند.

یکی دیگر از نواحی مهم دستگاه کناری هیپوکامپ است. هیپوکامپ بخشی از قشر مخ است که به سمت داخل چین خورده است و یک سر آن بر روی بادامه قرار دارد. بین هیپوکامپ و سایر نواحی مغز به خصوص قشر مخ بادامه و هیپوتالاموس ارتباط زیادی وجود دارد به طوری که رسیدن پیامهای حسی به مغز باعث فعال شدن بخشهای مختلف هیپوکامپ نیز میگردد. تحریک هیپوکامپ مانند تحریک سایر بخشهای دستگاه کناری ممکن است باعث بروز رفتارهای هیجانی شود. به نظر میرسد که هیپوکامپ در تبدیل حافظه کوتاه مدت به دراز مدت نقش داشته باشد؛ زیرا در آسیب دیدن شدید و دو طرفی هیپوکامپ امکان یادگیریهای جدید از بین میرود. در این حالت حافظه دراز مدت قبلی باقی می ماند، ولی مطلب جدیدی یاد گرفته نمیشود. آسیب رسیدن به هیپوکامپ حافظه کوتاه مدت را از بین نمی برد ولی تبدیل آنها به حافظه دراز مدت را مختل میکند. هیپوکامپ بخشی از مرکز قشر بویایی نیز محسوب میشود و در جانوران در تعیین معنی و مفهوم بوها و واکنش مثبت یا منفی حیوان نسبت به آنها نقش تعیین کننده ای دارد.

بخشهای قشری دستگاه کناری مغز که ساختمانهای زیر قشری این دستگاه را احاطه میکنند به صورت یک ناحیه واسطه در اداره رفتار عمل می کنند و تحریک نواحی مختلف آنها باعث بروز طرحهای رفتاری گوناگون می شود. در جانوران برداشتن دو طرفی بخش جلویی قشر گیجگاهی که به بادامه ها نیز آسیب می رساند باعث ایجاد عارضه ای به نام سندروم کلوور - بیوسی میشود. در این حالت رفتارهای تهاجمی و ترس کاهش یافته کنجکاوی زودگذر زیادی در حیوان دیده می شود. تمایل بیش از حد به بررسی اشیاء با دهان و میل جنسی افراطی از دیگر نشانه های این سندروم است. ناحیه دیگری از بخش قشری دستگاه کناری، شکنج کمربندی (سینگولی است که بین ناحیه جلوپیشانی و دستگاه کناری ارتباط ایجاد می کند و انهدام آن مراکز خشم و پرخاشگری مربوط به این دستگاه را از تأثیر مهار کننده قشر جلو پیشانی رها میسازد و باعث خشم غیر طبیعی حیوان می شود. بخش حدقه ای - پیشانی قشر مخ که در بخش پایین لوب پیشانی و در بالای حدقه ها قرار دارد ناحیه دیگری از دستگاه کناری است. این بخش نیز در رفتارهای هیجانی نقش مهمی دارد و آسیب دیدن آن باعث دگرگونی این رفتارها می شود. مشهورترین گزارشی که در مورد نقش این ناحیه در انسان وجود دارد مربوط به کارگری به نام گیج است که بر اثر انفجار دینامیت و عبور میله فلزی از مغز او دچار آسیب وسیع قشر حدقه ای شد و پس از این حادثه به فردی بی قیدوبند و سهل انگار و بی مسئولیت تبدیل گردید. ناحیه حدقه ای در سازمان دادن رفتار مناسب در موقعیتهای مختلف دخالت می کند.

در هنگام برخورد با یک محرک هیجان زا مجموعه ای از واکنشهای دستگاه عصبی خود مختار بدن را برای جنگ یا گریز آماده می سازد. اطلاعاتی که از محرک هیجان آور از طریق گیرنده ها و راههای حسی به مغز می روند به تالاموس رفته از آنجا به بعد در دو مسیر پیش میروند. مسیر اول از تالاموس به قشر مخ است که در آنجا پردازش انجام میشود. معنی و مفهوم محرک و تبعات آن شناسایی می شود و سپس پیامهای مناسب از قشر مخ به دستگاه کناری مغز (لیمبیک) ارسال میشود. مسیر دوم از تالاموس به طور مستقیم به سیستم لیمبیک بدون عبور از قشر مخ و بنابراین بدون درک دقیق آن است. به همین ترتیب است که یک صدای ترسناک میتواند قبل از شناسایی و درک به صورت ناخود آگاه باعث ایجاد احساس ترس تپش قلب و افزایش فشار خون شود. در این حالت بادامه (آمیگدال) که بخشی از سیستم لیمبیک است و در هیجان ترس نقش عمده دارد با دریافت پیام حسی ترسناک موجب فعال شدن دستگاه عصبی خود مختار می شود که نتیجه آن رهاسازی اپی نفرین و نوراپی نفرین از اعصاب سمپاتیک بر بافتهای هدف این دستگاه است و در نتیجه ضربان قلب خون عضلات اسکلتی و مغز و ششها افزایش می یابد. هم زمان با فعال شدن دستگاه عصبی سمپاتیک به وسیله آمیگدال، هیپوتالاموس غدد درون ریز را نیز فعال میکند که یکی از نتایج آن ترشح بخش قشری غده فوق کلیه و بالا رفتن کورتیزول در خون است.

مقابله با استرس و مقاومت در برابر آن حدی دارد که در افراد مختلف متفاوت است و به نظر میرسد که میزان حساسیت آمیگدال عامل اصلی این تفاوت است. در بعضی پژوهشها که به کمک روشهای جدید تصویر گیری از مغز در حالات مختلف صورت گرفته است نتایج به دست آمده نشان داده اند که هیجانهای مثبت بخشهایی از مغز را تحریک و بخشهای دیگری را بازداری می کنند. در حالت خوشی و شاد کامی فعالیت ناحیه پیش پیشانی چپ شدیدتر و فعالیت بادامه ها تضعیف میشود و در افراد اندوهگین و افسرده فعالیت آمیگدالها شدت می یابد. ترس بدون شک قویترین هیجانهاست و مقاومت در برابر آن حتی اگر هیچ دلیل عقلی برای آن وجود نداشته باشد بسیار مشکل است.

رسانه‌های تکمیلی فصل

پادکست

ویدیو