فصل پنجم: بافت همبند عصبی (نوروگلیا)

انبوهی از یاخته های غیر عصبی در مغز یافت میشود که آنها را بافت همبند عصبی یا نورو گلیا مینامند. این یاخته ها را نوروگلیای مرکزی و یاخته های شوان را که سازنده غلاف میلین بعضی آکسونهای محیطی هستند نوروگلیای محیطی میخوانند. معمولاً گفته میشود که بافت همبند عصبی تحریک پذیری ندارد؛ ولی در سالهای اخیر وجود پتانسیل آرامش در غشای برخی از این یاخته ها نشان داده شده است. اعمال اصلی نوروگلیاها مقابله با میکروبها و ذرات خارجی بیگانه خواری کمک به مبادله مواد و گازها، تشکیل دادن یک داربست استحکامی برای نورونها شرکت در سد بین خون و مغز و میلین سازی است.

انواع مختلف یاخته های بافت همبند عصبی به شرح زیرند:

۱. ماکروگلیا

این یاخته ها بزرگ و ستاره ای شکل با هسته ای درشت کروی یا بیضوی بوده آستروسیت و آسترو گلیا نیز خوانده میشوند. قطر آنها بین ۲۰ تا ۴۰ میکرون است. بعضی از ماکروگلیاها که دارای انشعابات نازک سیتوپلاسمی بسیار زیاد هستند در ماده خاکستری مغز یافت میشوند. عده ای دیگر که انشعابات سیتوپلاسمی آنها کمتر است در ماده سفید مغز و نخاع زیادترند و در مواردی که تعدادی از نورونها آسیب دیده از بین میروند با تکثیر خود جای نورونهای از دست رفته را پر میکنند بعضی از آسترو گلیاها با انشعابات سیتوپلاسمی خود به دیواره رگهای مویین چسبیده و یک جدار واقعی در اطراف مویرگهای مغز تشکیل می دهند که بخشی از سد بین خون و مغز است. از دیگر کارهای آسترو گلیاها تشکیل پوشش گلیال در اطراف پریکاریونها و دندریتهاست.

۲. اولیگودندرو گلیا

قطر این یاخته ها بین ۶ تا ۸ میکرون است و مهم ترین کار آنها ساختن غلاف میلین در اطراف بعضی از آکسونها در مراکز عصبی است. طرز ترشح میلین در این یاخته ها و در یاخته های شوان یکسان است؛ به این ترتیب که یاخته های ترشح کننده در اطراف آکسون حرکت کرده میلین را به صورت مارپیچ در دور آنها قرار میدهند میلین تقریباً از ۸۰ درصد چربی و ۲۰ درصد پروتئین ساخته شده است.

۳. میکروگلیا

این یاخته ها دارای انشعابات زیادی بوده در همه بخشهای خاکستری و سفید مغز یافت میشوند. جثه آنها کوچک و قطر هر کدام بین ۰/۵ تا ۱۰ میکرون است. میکروگلیاها برخلاف سایر نوروگلیاهای مرکزی که منشأ اکتو در می دارند از لایه مزودرم جنین به وجود می آیند و به همین علت مزوگلیا نیز خوانده میشوند میکروگلیاها تحرک زیاد و فعالیت شدید بیگانه خواری دارند و مواد زاید درون مغز را از بین میبرند آنها به همراه ماکروگلیاها وظیفه پاکسازی و از بین بردن اجساد نورونهایی را که بر اثر ضربه مغزی یا سکته مغزی و عفونت و علل دیگر از بین می روند به عهده دارند.

۴. نوروگلیای اپاندیمی یا اپاندیما

این یاخته ها نقش ساختمانی دارند و فقط به یکدیگر چسبیده، پوششی را به وجود می آورند که درون حفره ها و مجاری داخل دستگاه عصبی را می پوشانند. اپاندیم مجرای وسط نخاع است و نام این یاخته ها از آن گرفته شده است. نوروگلیای اپاندیمی تقریباً مکعبی شکل بوده برخی از آنها به سمت فضای داخل دستگاه عصبی دارای انشعابات ریز سیتوپلاسمی مژه دار هستند.

شکل ۱۲: تشکیل پوشش میلین به دور آکسون یک عصب محیطی. یک سلول شوان غشای سلولی خود را به دور اکسون چند بار پیچیده پوشش عایق میلین را تشکیل می دهد.

۵. نورو گلیای محیطی (یاخته های ماهواره ای)

در مجاورت اعصاب محیطی تعدادی از یاخته های نوروگلیا دیده میشوند که مهمترین آنها سلولهای شوان است. این سلولها ساختن میلین را در اطراف آکسونهای محیطی که اغلب آنها میلین دار هستند به عهده دارند. برخلاف یاخته های اولیگودندرو گلیا که هر کدام در مراکز عصبی برای چند تار عصبی میلین سازی میکنند هر سلول شوان فقط برای یک آکسون میلین می سازد. در دوره میلین زایی در طول هر آکسون محیطی چند سلول شوان قرار میگیرند و هر کدام با پیچیدن خود به دور آکسون و ترشح میلین، بخشی از آکسون را میلین دار می کنند.

رسانه‌های تکمیلی فصل

پادکست

ویدیو