فصل سیزدهم: تفاوتهای ساختمانی و عملی نیمکره های مغز

با آنکه دو نیمکره مغز ظاهراً قرینه یکدیگرند برخی تفاوتهای ساختمانی و عملی بین آنها وجود دارد. رابط پینه ای با صدها میلیون تار عصبی باعث مبادله دائمی اطلاعات بین دو نیمکره مغز و هماهنگی بین آنها میشود. اولین اطلاعات مربوط به عدم تقارن کامل نیمکره های مغز از مشاهدات بروکا در ۱۸۹۱ به دست آمد که نقش غالب نیمکره چپ را در تکلم نشان میداد. از آن پس نیمکره چپ را غالب و نیمکره راست را مغلوب در نظر میگرفتند تا آنکه به تدریج روشن شد که دو نیمکره مغز مکمل یکدیگرند و هر کدام در اعمال خاصی نسبت به دیگری برتری و استعداد بیشتری دارد. یک نیمکره در پدیده های مربوط به زبان شرکت مؤثر دارد و آسیب دیدن آن به اختلالات گفتار و ناتوانی در خواندن و انجام دادن محاسبات ریاضی منجر میشود و نیمکره دیگر در درک بینایی و فضایی و شناسایی چهره ها اشیاء و اشکال هندسی نقش بیشتری دارد و آسیب دیدن آن باعث ادراک پریشی می شود.

افراد از نظر تمایل به استفاده بیشتر از یک طرف بدن نیز بر اساس تفاوت وراثتی به دو گروه راست دست و چپ دست تقسیم میشوند. در تقریباً ۹۰ درصد افراد مراکز حرکتی نیمکره چپ فعال تر از بخش قرینه خود در نیمکره راست است و این افراد از همان سالهای اولیه زندگی به استفاده از دست راست بیشتر تمایل دارند؛ در حالی که در ۱۰ درصد دیگر که چپ دست اند عکس آن دیده می شود. در بیش از ۹۵ درصد از افراد راست دست و در حدود ۷۰ درصد از افراد چپ دست نیمکره چپ نقش بیشتری در تکلم دارد.

مقایسه دقیق ساختمانها و اندازه ها در نیمکره های چپ و راست برخی تفاوتهای تشریحی را بین آن دو نشان میدهد. در اغلب افراد برخی شیارها و شکنجهای مغز از جمله ناحیه ورنیکه و شیار سیلویوس در نیمکره چپ مغز بزرگ تر از نیمکره راست است. یکی دیگر از تفاوتهای تشریحی بین دو نیمکره در رابط پینه ای است. به موجب برخی پژوهشها رابط پینه ای در افراد چپ دست بزرگ تر از راست دستهاست و به همین دلیل ارتباط بین نیمکره های آنان بهتر از راست دستها صورت میگیرد. اختلالات یادگیری مانند دیس لکسی که ناتوانی در یادگیری خواندن است در افراد چپ دست دوازده بار شایع تر از راست دستهاست، در حالی که استعدادهای فضایی و مکانی چپ دستها معمولاً بالاتر است و تعداد زیادی از ریاضی دانان، موسیقی دانان و هنرمندان چپ دست هستند. بعضی تحقیقات دیگر نشان داده اند که اندازه رابط پینه ای در مغز زنان به طور متوسط بزرگ تر از مردان و بنابراین ارتباط بین نیمکره ها در آنان بیشتر است.

روش بررسی تفاوتهای عملی نیمکره های مغز

در اواسط قرن حاضر در برخی بیماران مبتلا به صرع به منظور جلوگیری از بروز حمله های شدید صرعی رابط پینه ای مغز آنان را قطع میکردند. بررسیهای بسیاری درباره تفاوتهای عملی بین دو نیمکره در این افراد و در افرادی که مادرزادی یا به علت اختلالات دیگر رابط پینه ای در مغز آنان وجود ندارد صورت گرفته است. روش دیگر، غیر فعال کردن یک نیمکره به وسیله تزریق سدیم آمیتال یا باربيتوراتها به کاروتید آن و بررسی اختلالات ایجاد شده بر اثر بیهوشی یک نیمکره است.

تفاوتهای کار کرد نیمکره ها

با آنکه نتایج پژوهشهای مربوط به تفاوتهای کار کرد نیمکره ها در همه موارد یکسان نیست، می توان گفت که نیمکره چپ در درک پدیده های گفتاری و نوشتاری و فهم شفاهی و کتبی بر نیمکره راست برتری دارد و نیمکره راست در شناسایی اشیاء و کاربرد آنها و تشخیص قیافه ها اشکال احجام هندسی و شناسایی آهنگهای موسیقی برتر از نیمکره چپ است. افرادی که رابط پینهای آنان قطع شده است میتوانند با دست چپ شکلهای پیچیده ای را رسم کنند؛ در حالی که با دست راست با آنکه قادر به نوشتن هستند از کشیدن شکلهای ساده نیز ناتوان اند. اگر در دوره های رشد و نمو مغز رابط پینه ای ساخته نشود و مراکز نیمکره چپ رشد طبیعی پیدا نکنند نیمکره راست میتواند جانشین نیمکره دیگر شده مهارتهای کلامی را به دست آورد.

یکی از ویژگیهای نیمکره راست نقش عمده تر آن در فهم تظاهرات هیجانی چهره و بروز این تظاهرات است. در افراد سالم خنده و حالات هیجانی در سمت چپ صورت که به وسیله نیمکره راست مغز اداره میشود بیش از نیمه راست صورت نمایان است. نیمکره چپ به صورت تحلیلی و زنجیره ای عمل میکند و از جزء به کل میرود ولی نیمکره راست ترکیبی عمل میکند و کل نگر است.

برخی پژوهشها نشان داده اند که در مردان لوب گیجگاهی چپ بزرگ تر از بخش قرینه آن در نیمکره راست است؛ در حالی که در زنان عکس آن دیده می شود. با وجود این به طور متوسط زنان در پاسخ دادن به بعضی تستهای کلامی که به مهارتهای نیمکره چپ ارتباط دارد نسبت به مردان توانایی بیشتری نشان میدهند؛ حال آنکه مردان در تستهای بینایی مربوط به شناسایی اشیاء و مکانها، جهت یابی و تشخیص موقعیتهای فضایی که نیمکره راست در آنها نقش مؤثرتری دارد استعداد بیشتری نشان می دهند. در مجموع به نظر میرسد که تخصیص یافتگی نیمکره ها به مهارتهای کلامی و فضایی در مردان بیشتر از زنان است و نیمکره های مغز زنان از نظر عملی بیشتر به یکدیگر شباهت دارند. تخصیص یافتن نیمکره ها به استعدادهای مشخص به جنسیت ارتباط دارد و احتمالاً از اثر هورمونهای جنسی در مغز در دوره های رشدونمو ناشی میشود.

بعضی آزمونها نشان داده اند که استعداد مردان در ریاضیات بیش از زنان است؛ در حالی که توانایی زنان در محاسبات عادی مانند هزینه روزانه از مردان بیشتر است. بر اساس برخی پژوهشها که با روشهای اسکنینگ صورت گرفته اند مردان در هنگام تکلم فقط از نیمکره چپ مغز استفاده میکنند؛ در حالی که تکلم زنان با فعال شدن هر دو نیمکره همراه است. این پژوهش روشن میسازد که چرا مردان در هنگام آسیب دیدن نیمکره چپ مغز بیش از زنان دچار اختلالات گفتاری میشوند.

رسانه‌های تکمیلی فصل

پادکست

ویدیو