فصل دوازدهم: اعصاب مغزی و نخاعی

دوازده جفت عصب از مغز و سی و یک جفت از نخاع خارج می شود. از بین اعصاب مغزی یک جفت از نیمکره های مخ یک جفت از تالاموسها و ده جفت دیگر از بخشهای مختلف تنه مغز بیرون می آید. اعصاب مغزی، حسهای بویایی چشایی بینایی شنوایی پیکری ناحیه سر و صورت را به مراکز آنها در مغز میرسانند و پیامهای مغز را به عضلات سر و صورت چشمها، دهان زبان حلق و حنجره منتقل میکنند. اکثر اعصاب مغزی دارای هر دو نوع تارهای حسی و حرکتی هستند. هسته های حرکتی که محل اجتماع اجسام سلولی نورونهای آنهاست در درون تنه مغزی قرار دارند ولی اکثر اجسام سلولی نورونهای حسی آنها در عقده های خارج از مغز هستند. هنگامی که می خندیم یا قیافه غمگین به خود می گیریم، غذاها را می چشیم میجویم و میبلعیم، نگاه می کنیم و می شنویم اعصاب مغزی وارد عمل شده اند.

اعصاب مغزی

شکل ۴۶: محل خروج اعصاب از مغز

دوازده جفت اعصاب مغزی عبارت اند از:

1. اعصاب بویایی (I): این اعصاب از تارهای حسی ساخته شده اند و پیامهای مربوط به بو را از مخاط بویایی بینی به مغز منتقل میکنند. آکسونهای نورونهای گیرنده بویایی پس از عبور از استخوان غربالی وارد جمجمه شده به پیازهای بویایی می رسند و در آنجا با نورونهای دیگری که به لوب گیجگاهی و بادامه (آمیگدال) می رسند مربوط میشوند. آسیب این اعصاب باعث آنوسمی از بین رفتن حس بویایی و اختلال در چشایی می شود.
2. اعصاب بینایی (II): این اعصاب نیز از نوع حسی هستند و از نورونهای استوانه ای و مخروطی شبکیه چشم سرچشمه می گیرند. آکسونهای نورونهای چند قطبی (گانگلیونی) پس از عبور از سوراخ انتهای حدقه وارد جمجمه می شوند. تارهای هر عصب چشم به دو دسته تقسیم میشوند که یکی از آنها با تارهای قرینه خود در چشم دیگر متقاطع شده کیاسمای بینایی را می سازد و دیگری به صورت یک طرفی ادامه می یابد. این تارها به هسته زانویی جانبی تالاموس رفته، از آنجا به قشر پس سری مغز ارسال می گردند. بعضی از نورونهای مسیر بینایی به برجستگیهای فوقانی مغز میانی میروند و در انعکاسهای بینایی و فعال کردن مراکز حرکتی عضلات کره چشم شرکت میکنند. عصب بینایی در حدود ۵۰ میلی متر طول و یک میلیون تار عصبی دارد.

   انعکاسهای بینایی

   چهار انعکاس زیر به وسیله اعصاب مغزی که به چشم می روند سازمان دهی میشوند:

   • الف) رفلکس فوتوموتور که تغییر قطر مردمک در پاسخ به تغییرات شدت نور است.
   • ب) رفلکس تثبیت تک چشمی که باعث تنظیم حرکات چشم در هنگام خواندن جملات یک متن و یا مشاهده فیلم سینمایی و نظایر آن می شود. علاوه بر عصب حسی بینایی، اعصاب سوم چهارم و ششم مغز نیز در این انعکاس شرکت دارند.
   • ج) رفلکس حفاظتی که هنگام پرتاب یک شیء به سمت چشم موجب بسته شدن چشم ها میشود و اگر محرک شدید باشد ممکن است دستها نیز جلوی صورت قرار گیرند.
   • د) رفلکس تطابق عدسی که در موقع نزدیک و دور شدن اشیاء باعث تغییر قطر عدسی و تغییر محور چشم ها میشود و با رفلکس فوتوموتور نیز هماهنگ است. با نزدیک شدن اشیاء به چشم قطر عدسی و در نتیجه توان هم گرایی آن افزایش می یابد. کره های چشم به سمت بینی چرخش پیدا میکند و قطر مردمک کاهش می یابد. با دور شدن اشیاء از چشم واکنشهای عکس آنچه گفته شد صورت می گیرد.
3. اعصاب حرکتی مشترک چشم (III): هسته های این اعصاب در بخش جلویی مغز میانی در مجاورت پایکهای مغزی است. این اعصاب از شکاف بالای حدقه وارد حدقه میشوند و به عضلات خارجی چشم و عضلات پلک زدن و عضلات صاف حلقوی عنبیه میرسند. با آنکه اکثر تارهای عصبی زوج سوم اعصاب مغز حرکتی هستند، تعدادی تار حسی نیز در آن وجود دارند که پیامهای حسی دوکهای عضلانی درون عضلات کره چشم را به مغز میانی منتقل می کنند.
4. اعصاب اشتیاقی (IV): هسته های این اعصاب در مغز میانی و در پشت هسته های زوج سوم قرار دارند. تحریک اعصاب اشتیاقی که به عضلات مورب فوقانی چشم می رسند چشمها را به طرف پایین و داخل حرکت میدهد. زوج چهارم تنها عصب مغز است که از بخش پشتی تنه مغز بیرون می آید. در این اعصاب تعدادی تار حسی نیز وجود دارند که پیامهای دوکهای عضلات مورب فوقانی را به مغز میانی منتقل می کنند.
5. اعصاب سه شاخه (سه قلو) (V): هر کدام از این دو عصب دارای سه شاخه اصلی است که در آرواره های بالا و پایین و چشم پخش میشوند. عصب سه شاخه از پل مغز خارج میشود و دارای تارهای حسی و حرکتی است. شاخه چشمی عصب سه شاخه اطلاعات حسی را از سطح چشم بینی پلک فوقانی و پوست سر و پیشانی به مغز میبرد. شاخه ای از آن که به فک فوقانی می رود پیامهای حسی دندانهای آرواره ،بالا، لثه لب پوست صورت و سقف دهان را انتقال می دهد. شاخه فک تحتانی پیامهای مربوط به دندانهای آرواره پایین لثه، لب و بخشهایی از پوست سر و صورت را به مغز میبرد. تارهای حرکتی موجود در عصب سه قلو که همراه تارهای حسی آن از پل مغز بیرون می آیند عضلات مربوط به جویدن را به انقباض در می آورند. عصب سه شاخه از مهم ترین اعصاب مغز است و انعکاسهای قرنیه چشم، پلک زدن و عطسه به وسیله آن انجام میشود. تحریک شاخه های حسی عصب سه شاخه ممکن است دردهای بسیار شدید و غیر قابل تحملی ایجاد کند.
6. اعصاب حرکتی خارجی چشم (VI): این اعصاب از کنار شيار بين بصل النخاع و پل مغز خارج میشوند و همراه با جفتهای سوم و چهارم اعصاب مغز به چشم رسیده به عضلات خارجی چشمها میروند. تحریک عصب حرکتی خارجی چشم باعث حرکت چشم به طرف خارج میشود. اکثر تارهای این عصب حرکتی است، ولی تعداد کمی تار حسی نیز در این عصب وجود دارند که اطلاعات حسی عضله را به پل مغز می برند. آسیب اعصاب سوم چهارم و ششم که حرکات چشمها را تأمین می کنند می تواند باعث دوبینی و تغییر محور چشم (لوچی) و یا افتادگی پلکها شود.
7. اعصاب چهره ای (صورتی) (VII): این اعصاب مختلط بوده، از بخش پایینی پل مغز بیرون می آیند و تعداد تارهای حرکتی آنها بیشتر از حسی است. تارهای حسی عصب چهره ای به بخشهایی از صورت زبان دهان و غدد بزاقی و بخش خلفی بینی می روند. پیامهای چشایی دوسوم جلویی زبان به وسیله شاخه های حسی عصب چهره ای به مغز میروند. تارهای و ایران این عصب به عضلات صورت و غدد بزاقی زیر زبان و زیر آرواره می رسند. حالت چهره و حرکات صورت در هنگام حرف زدن مربوط به عصب هفتم است. این عصب در حرکات خنده نزدیک کردن ابروها به یکدیگر یا بالا بردن آنها، لب گزیدن و جویدن که عصب پنجم نیز در آن شرکت دارد، وارد عمل می شود. بیماری بل که در آن نیمی از صورت فلج میشود و پلک چشم، پیشانی و عضلات لبها بی حرکت میشوند بر اثر آسیب احتمالاً ویروسی عصب چهره ای پدید می آید.
8. اعصاب تعادلی شنوایی (دهلیزی حلزونی) (VIII): این اعصاب منحصراً دارای تارهای آوران بوده هر کدام دارای دو شاخه دهلیزی و حلزونی است که به ترتیب از بخش تعادلی و شنوایی گوش داخلی سرچشمه می گیرند. شاخه دهلیزی اطلاعات مربوط به تعادل و وضعیت سر و بدن را در فضا از او تریکول و ساکول و مجاری نیم دایره گوش داخلی به هسته های دهلیزی در بصل النخاع و از آنجا به مخچه منتقل میکند. شاخه شنوایی اطلاعات شنوایی را از حلزون گوش داخلی به هسته حلزونی بصل النخاع و سپس به دو برجستگی پایینی از برجستگیهای چهارگانه مغز و بالاخره از آنجا به هسته زانویی میانی تالاموس و قشر گیجگاهی مخ انتقال می دهد. آسیب شاخه تعادلی عصب هشتم باعث بروز اختلال در هماهنگی حرکات چشمها و سر و گردن و حفظ تعادل تولید سرگیجه و تهوع می شود. آسیب شاخه شنوایی ممکن است باعث کری عصبی و یا حالاتی نظیر وزوز گوش شود.
9. اعصاب زبانی حلقی (IX): این اعصاب دارای تارهای حسی و حرکتی بوده، از بصل النخاع خارج میشوند. پیامهای چشایی ثلث خلفی زبان به وسیله شاخه های حسی این اعصاب به مغز میروند. بخشی از حسهای تماس گرما و درد ناحیه زبان و دهان و بخشی از اطلاعات مربوط به فشار خون به وسیله شاخه های حسی این عصب منتقل میشود. تارهای و ایران عصب زبانی - حلقی به عضلات زبان و حلق و غدد بزاقی بناگوش می روند.
10. اعصاب واگ (پنومو گاستریک) (X): این اعصاب دارای هر دو نوع تار حسی و حرکتی بوده، از بصل النخاع خارج میشوند. اعصاب واگ یکی از مهم ترین اعصاب نباتی بدن بوده بخش اعظم تارهای عصبی پاراسمپاتیک را در خود جای داده است. رشته های حسی آن ،ششها ،قلب ،زبان ،حلق حنجره، مری، معده، روده باریک و کیسه صفرا را عصب میدهد و تارهای حرکتی آن به دیواره رگها و عضلات غیر ارادی قلب و لوله گوارش و ششها می رود. تحریک عصب واگ باعث کاهش ضربان قلب انقباض عضلات صاف دیواره نایژه ها تحریک غدد مخاطی نایژه ها افزایش حرکات دودی لوله گوارش انبساط عضلات حلقوی پیلور (بین) معده و دوازدهه و ایلئو کولیک بین روده باریک و روده (فراخ و افزایش ترشح معده و لوزالمعده می شود. شاخه های حسی عصب واگ پیامهایی را از قلب نایژه ها ،مری معده روده باریک و کولون بالارو به مراکز عصبی منتقل میکنند. تحریک شدید عصب واگ ممکن است باعث استفراغ شود. آسیب عصب واگ تکلم و بلع را مختل می کند و در صورتی که دو طرفی باشد میتواند باعث فلج عضلات ناحیه گلو و خفگی گردد.
11. اعصاب شوکی (ضمیمه واگ) (XI): اغلب رشته های این اعصاب را تارهای حرکتی تشکیل میدهند که به عضلات ارادی حلق و حنجره و سقف دهان و عضلات شانه و گردن میروند. شاخه های حسی آن نیز از همین نواحی سرچشمه می گیرند. عصب ضمیمه واگ از بخش پشتی عصب واگ ریشه گرفته از بصل النخاع خارج می شود.
12. اعصاب زیر زبانی (XII): این اعصاب مختلط هستند ولی تعداد تارهای حرکتی آنها بیش از تارهای حسی آنهاست. اعصاب زیر زبانی به عضلات داخل و زیر زبان می رسند. تارهای حسی این اعصاب پیامهای دوکهای عضلانی زبان را به مغز میبرند.

اعصاب نخاعی

اعصاب نخاعی به تعداد سی و یک جفت به صورت قرینه از دو طرف نخاع خارج می شوند و همگی مختلط هستند. این اعصاب پیامهای آوران را از راه ریشه های پشتی به نخاع می آورند و پیامهای و ایران را از راه ریشه های شکمی به اندامها می رسانند. نام گذاری اعصاب نخاعی بر اساس ناحیه ای از ستون مهره هاست که از آن خارج می شوند. از این اعصاب هشت جفت گردنی دوازده جفت پشتی، پنج جفت کمری پنج جفت خاجی و یک جفت دنبالچه ای خوانده میشوند. جفت اول اعصاب گردنی از بین استخوانهای پس سری و مهره اطلس بیرون می آیند و سایر اعصاب نخاعی از سوراخهای بین مهره ها خارج میشوند. هر عصب نخاعی پس از خروج از ستون مهره ها به چند شاخه تقسیم میشود. تعدادی از این شاخه ها اعصاب نواحی پشتی کناری و شکمی نواحی مربوط به خود را میسازند و دو شاخه دیگر به نامهای رابطهای سفید و خاکستری نخاع را به عقده (گره) سمپاتیک مربوط می کنند. اعصاب فرنیک که به دیافراگم میروند و تحریک آنها در ایجاد حرکات تنفس نقش اصلی را دارد، از تارهای زوج چهارم و تعداد کمی از تارهای زوجهای سوم و پنجم اعصاب گردنی ساخته شده اند. به همین دلیل آسیب دیدن اعصاب و آسیب دیدن بخشی از نخاع که این اعصاب از آن خارج میشوند باعث خفگی و مرگ میشود.

رسانه‌های تکمیلی فصل

پادکست

ویدیو