فصل یازدهم: دستگاه عصبی خودکار

دستگاه عصبی خودکار یا خود مختار (نباتی) به بخشهایی از دستگاه عصبی گفته می شود که باعث ثابت ماندن شرایط محیط داخلی بدن شده، بر تنظیم کارهای دستگاههای تنفس گردش خون گوارش و دفع ادرار نظارت دارد. این اعمال به صورت غیر ارادی صورت میگیرند ولی مراکز عالی دستگاه عصبی می توانند تا حدی در این اعمال اثر بگذارند. در دستگاه عصبی خودکار مانند دستگاه عصبی ارتباطی گیرنده ها آورانها و ابرانها و اندامهای اجراکننده وجود دارند. اندامهای دستگاه عصبی خودکار شامل عضلات صاف عضله قلب و غدد است. گیرنده های اندامهای داخلی مانند معده روده و مثانه اطلاعات خود را به وسیله تارهای عصبی آوران به مراکز عصبی خودکار میفرستند و پاسخ انعکاسی این مراکز به وسیله نورونهای رابط و وابران به اندامها ارسال میشود. بخش و ایران دستگاه عصبی خودکار به دو مجموعه سمپاتیک و پاراسمپاتیک تقسیم میشود که عمل آنها معمولاً بر خلاف یکدیگر است. به طور کلی دستگاه سمپاتیک که در حالات اضطراری و هیجان فعالیت بیشتری پیدا میکند نیروهای بدن را بسیج کرده، فرد را برای مقابله با حادثه یا فرار آماده میسازد؛ در حالی که عمل پاراسمپاتیک محلی و محدود است و باعث برقراری حالت آرامش و حفظ ذخیره انرژی بدن میشود. بیشتر اندامهای بدن از هر دو مجموعه سمپاتیک و پاراسمپاتیک عصب می گیرند. رگهای خونی و غدد مولد عرق و عضلات صاف راست کننده موها عصب پاراسمپاتیک ندارند و تارهای عصبی آنها فقط از نوع سمپاتیک است. مراکز عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک از انتهای نخاع تا دیانسفال در اطراف مجرای میانی دستگاه عصبی قرار دارند. در خارج از محور مغز و نخاع نیز گرههای عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک وجود دارند که رابط بین مراکز مغزی - نخاعی و اندامها هستند.

شکل ۴۳: سیستم عصبی سمپاتیک

دستگاه سمپاتیک

مراکز مغزی سمپاتیک در هیپوتالاموس و اطراف بطن سوم و مراکز نخاعی سمپاتیک در شاخهای کناری قطعات سینه ای و دو قطعه فوقانی کمری قرار دارند. آکسونهای نورونهای و ایران سمپاتیک از طریق ریشه های شکمی اعصاب نخاعی و رابط سفید که یکی از شاخه های عصب نخاعی است به گرههای سمپاتیک می روند. گرههای سمپاتیک شامل یک زنجیره مرکب از بیست و دو جفت گره سمپاتیک و تعدادی گرههای محیطی پراکنده در جمجمه حفره شکمی و لگن مانند عقده های خورشیدی و روده بندی هستند. گرههای زنجیره سمپاتیک به وسیله رشته های عصبی بین گرهی به یکدیگر مربوط اند و انتهای زنجیره های راست و چپ در جلو استخوان دنبالچه به وسیله یک عقده فرد به یکدیگر اتصال دارند. زنجیره سمپاتیک به وسیله دو دسته از تارهای عصبی میلین دار و بدون میلین به نامهای رابط سفید که فقط چهارده زوج از اعصاب نخاعی وجود دارد و رابط خاکستری که در همه اعصاب نخاعی دیده میشود به اعصاب نخاعی مربوط است. نورونهایی را که آکسون آنها از نخاع به گرههای سمپاتیک میرود پیش گرهی می خوانند و نورونهای دیگری را که از گرههای سمپاتیک به اندامها منتهی میشوند پس گرهی می نامند. آکسون اکثر نورونهای پیش گرهی به گرهها ختم میشود و در آنجا با نورونهای پس گرهی سیناپس میسازد. بعضی دیگر از نورونهای پیش گرهی به زنجیره گرههای سمپاتیک نمی روند بلکه به گرههای سمپاتیک پراکنده ای که در شکم و مجاورت آئورت و انشعابات اصلی آن قرار دارند میرسند و از آنجا نورونهای پس گرهی به عضلات صاف و غدد دستگاههای گوارش دفع ادرار و تولید مثل ختم میشوند. در گرههای سمپاتیک نوعی واگرایی سیناپسی دیده میشود؛ زیرا تعداد نورونهای پس گرهی بیش از نورونهای پیش گرهی است. به این ترتیب اثر سمپاتیک در نواحی بیشتری منتشر می گردد. از انتهای نورونهای پیش گرهی سمپاتیک استیل کولین و از انتهای نورونهای پس گرهی سمپاتیک همۀ اندامها به استثنای غدد عرق نورآدرنالین آزاد می شود. نورونهای پس گرهی سمپاتیک غدد عرق استیل کولین آزاد می کنند. بخش مرکزی غدد فوق کلیه که منشأ عصبی دارد بخشی از دستگاه عصبی سمپاتیک به حساب می آید و هورمونهای اپی نفرین و نوراپی نفرین آن از سلولهایی ترشح می شود که می توان آنها را تغییر شکل یافته نورونهای پس گرهی سمپاتیک دانست. نورآدرنالین و آدرنالین ترشح شده از این سلولها پس از ورود به خون و رسیدن به اندامها عمل اعصاب سمپاتیک را تقویت میکنند. تحریک اعصاب سمپاتیک باعث افزایش ضربان قلب کم شدن قطر رگها افزایش قطر مردمک، افزایش تونوس عضلات و افزایش قند خون میشود. قطع شدن اعصاب سمپاتیک در جانوران باعث از بین رفتن قدرت مقابله جوان در برابر عوامل نا مساعد خارجی می گردد.

شکل ۴۴: سیستم عصبی پاراسمپاتیک

شکل ۴۵: مسیر رفلکسی دستگاه عصبی سمپاتیک

دستگاه پاراسمپاتیک

مراکز پاراسمپاتیک در مغز در ناحیه دیانسفال و هسته های زوجهای سوم هفتم، نهم و دهم اعصاب مغزی قرار دارند. در نخاع مراکز پاراسمپاتیک بخش خاجی را اشغال می کنند. اعصاب واگ در حدود ۷۵ درصد از کل تارهای پاراسمپاتیک بدن را در خود جای داده اند. گرههای پاراسمپاتیک توده های عصبی پراکنده و نسبتاً کوچکی هستند. چهار گره پاراسمپاتیک در سر قرار دارند که با زوجهای سوم هفتم و نهم اعصاب مغز ارتباط دارند. تعداد زیادی از گرههای کوچک پاراسمپاتیک نیز در دیواره احشا یافت میشوند. نورونهای پاراسمپاتیک مغز به چشمها، غدد بزاقی و اشکی و احشای سینه ای میروند. تارهایی از اعصاب واگ به قلب ششها، کبد لوزالمعده، نای معده روده باریک و بخش فوقانی روده بزرگ می رسند. تارهای پاراسمپاتیک که از بخش خاجی نخاع بیرون می آیند به بخش تحتانی روده بزرگ و دستگاههای ادراری تناسلی عصب میدهند. واسطه شیمیایی نورونهای پیش گرهی و پس گرهی پاراسمپاتیک استیل کولین است. تحریک اعصاب پاراسمپاتیک باعث کاهش ضربان قلب کاهش قطر مردمک و افزایش حرکات لوله گوارش میشود.

هر دو دستگاه سمپاتیک و پاراسمپاتیک به صورت دائمی فعالیت دارند، ولی در هنگام آرامش جسمی و روانی اثر پاراسمپاتیک بر سمپاتیک غلبه دارد و در مواقع تنش و تحریکات ،خارجی سمپاتیک بر پاراسمپاتیک چیره می شود.

بازخورد زیستی (بیوفیدبک)

مراکز عصبی بالای مغز میتوانند تا حدی در اعمال خودکار مراکز سمپاتیک و پاراسمپاتیک اثر گذاشته آنها را تشدید یا تضعیف کنند. پیامهای ارسالی از بعضی نواحی قشر مخ و دستگاه کناری سیستم لیمبیک مغز باعث تغییر در پاسخهای خودکار سمپاتیک و پاراسمپاتیک میگردد و تغییراتی را در فشار خون، ضربان قلب و فعالیت لوله گوارش به وجود می آورد. اساس روشهای بازخورد زیستی استفاده از تأثیر پذیری دستگاه عصبی خودکار از مراکز ارادی است. آگاهی از تغییرات بدنی و فرایندهای زیستی اندامها و بافتها و کوشش ارادی برای مهار کردن و بازگرداندن آنها به حالت مطلوب را بازخورد زیستی مینامند. در حالت عادی، اعصاب خودکار به صورت غیر ارادی عمل میکنند و فرد میزان فشار خون قطر رگهای خونی و میزان قند خون خود را حس نمیکند. البته از زمانهای قدیم افرادی می توانستند با شیوه هایی مانند ورزش یوگا تا حدی در این پدیده های خودکار به صورت ارادی اثر بگذارند.

از روشهای بازخورد زیستی به کمک ابزارهای نسبتاً پیچیده ای برای پایین یا بالا بردن فشار خون و ضربان قلب کاهش اضطراب هیجان درد، لکنت زبان، سردردهای تنشی و عروقی تغییر امواج مغز و ایجاد احساس آرامش استفاده می کنند. در این روشها فرایندهای زیستی اندامهای بدن به وسیله ابزارهای دیداری و شنیداری، واضح و قابل فهم گردیده به آگاهی فرد رسانده میشود و او پس از آگاهی از این تغییرات با تکرار و تمرین در راستای تصحیح مطلوب آنها می کوشد. این روشها بیشتر در بیماریهای روان - تنی و فشار روانی کاربرد دارند.

رسانه‌های تکمیلی فصل

پادکست

ویدیو